Schaakbegrippen
De woorden die je in de teksten over openingen tegenkomt, kort uitgelegd. Vanuit de teksten link je hierheen.
B
Buitenpost
Een zwak veld van de tegenstander, diep in zijn helft, waar jouw stuk door een pion gedekt staat en niet door een pion verjaagd kan worden. Een paard op een buitenpost is vaak sterker dan een toren.
C
Centrum
De vier middelste velden van het bord: d4, e4, d5 en e5. Wie daar pionnen of stukken heeft, heeft meer ruimte en kan zijn stukken makkelijker naar beide kanten van het bord sturen. Daarom draaien bijna alle openingen om het centrum: je bezet het met pionnen, of je valt het aan van een afstand, zoals in de Siciliaanse verdediging.
E
En passant
Een speciale manier van slaan met een pion. Gaat een pion van de tegenstander vanaf zijn beginveld twee velden vooruit en komt hij naast jouw pion te staan, dan mag jouw pion hem slaan alsof hij maar één veld was gegaan. Dat mag alleen meteen, de zet erna.
F
Fianchetto
Een loper op b2, g2, b7 of g7, na een stap van de pion ervoor. Vanaf daar kijkt de loper over de lange diagonaal naar het hele bord. In de Siciliaanse Draak staat de zwarte loper zo op g7.
G
Gambiet
Een opening waarin je een pion (soms meer) geeft voor iets anders: snellere ontwikkeling, een open lijn of het initiatief. Het Smith-Morra-gambiet en het Albins tegengambiet zijn voorbeelden. Het Damegambiet heet zo, maar daar krijgt wit de pion meestal gewoon terug.
Geïsoleerde pion
Een pion zonder eigen pionnen op de lijnen ernaast. Niemand kan hem met een pion dekken, en het veld voor hem is een goede plek voor een stuk van de tegenstander. In ruil geeft hij vaak ruimte en open lijnen. Bekend uit de Panov-aanval en het Tarrasch-Damegambiet.
H
Half open lijn
Een lijn met alleen pionnen van de tegenstander. Een toren op een half open lijn zet druk op die pion. In de Siciliaanse verdediging heeft zwart na cxd4 de half open c-lijn.
I
Initiatief
Wie het initiatief heeft, stelt de vragen: hij valt aan of dreigt iets, en de ander moet reageren. Initiatief is vaak meer waard dan een pion, zolang het niet wegebt.
K
Kwaliteitsoffer
Een toren geven voor een loper of paard. "De kwaliteit" is het verschil tussen een toren en een licht stuk. In de Siciliaanse Draak is het offer op c3 bekend: zwart geeft een toren voor het paard, maakt de witte koning zwak en houdt de sterke loper op g7.
L
Lange diagonaal
De twee langste diagonalen van het bord: a1–h8 en h1–a8. Een loper die daarop staat, vaak na een fianchetto, werkt van de ene hoek tot de andere en bemoeit zich met het centrum en met de damevleugel tegelijk.
Loperpaar
Beide lopers nog op het bord hebben terwijl de tegenstander er één mist. In open stellingen werken twee lopers samen over het hele bord, en dat is vaak een klein maar blijvend voordeel.
M
Mat
Schaak waar de koning niet meer uit kan. Hij kan niet weg, er kan niets tussen en het aanvallende stuk kan niet geslagen worden. Wie mat staat, heeft de partij verloren.
Minderheidsaanval
Twee pionnen die oprukken tegen drie pionnen van de tegenstander, om daar een zwakke pion te maken. Het bekendste voorbeeld is het Damegambiet: wit speelt b4 en b5 tegen de zwarte pionnen op a7, b7 en c6.
O
Ontwikkeling
Je paarden en lopers van hun beginveld naar actieve velden brengen. In de opening is snelle ontwikkeling belangrijk: een stuk dat nog thuis staat, doet niet mee. Een vuistregel is: elk stuk één keer verplaatsen, en niet te vroeg met de dame op pad gaan.
Open en gesloten stelling
In een open stelling zijn er weinig pionnen in het centrum en veel open lijnen: lopers en torens komen goed tot hun recht, en snelle ontwikkeling telt. In een gesloten stelling zitten de pionnen vast; dan gaat het om plannen op de lange termijn, en paarden zijn vaak sterk.
Open lijn
Een lijn zonder pionnen. Torens en dames staan daar sterk, omdat ze van de ene kant van het bord naar de andere kunnen.
P
Pat
Je staat niet schaak, maar je kunt geen enkele zet doen die volgens de regels mag. Dan is de partij remise, ook als de ander veel meer stukken heeft. Let daarom op dat je tegenstander nog kan zetten als je bijna wint.
Penning
Een stuk dat niet weg kan, omdat er een belangrijker stuk achter staat. Na Bg5 in het Damegambiet staat het paard op f6 gepend: gaat het weg, dan valt de loper de dame aan.
Pionketen
Een schuine rij pionnen die elkaar dekken, zoals wit d4–e5 tegen zwart d5–e6 in de Franse verdediging. Een keten val je het beste aan bij de basis: de achterste pion, die niet door een andere pion gedekt wordt.
Pionnenstorm
Pionnen die snel naar de koning van de tegenstander oprukken, vaak als beide spelers naar verschillende kanten hebben gerokeerd. In de Joegoslavische aanval tegen de Draak lopen de witte g- en h-pionnen naar voren.
Pionstructuur
Hoe de pionnen van beide kanten staan. Omdat pionnen niet terug kunnen, verandert de pionstructuur langzaam, en zij bepaalt waar je stukken goed staan en welke plannen werken. Wie de typische pionstructuur van zijn opening kent, weet ook in een onbekende stelling wat hij moet doen.
Promotie
Een pion die de overkant van het bord bereikt, wordt een ander stuk: een dame, toren, loper of paard. Bijna altijd kies je een dame, het sterkste stuk.
R
Remise
Een partij die gelijk eindigt: niemand wint. Dat gebeurt bij pat, als er te weinig stukken zijn om nog mat te kunnen zetten, als dezelfde stelling drie keer op het bord komt, of als beide spelers het afspreken.
Repertoire
De openingen die jij speelt, met de zetten die je kiest tegen wat de tegenstander doet. Een goed repertoire is klein genoeg om te onthouden en past bij hoe jij graag speelt.
Rokade
Een zet waarbij de koning twee velden opzij gaat en de toren over hem heen springt. Bij de korte rokade gaat de koning naar g1 (of g8), bij de lange rokade naar c1 (of c8). Zo staat de koning veiliger en komt de toren in het spel. Rokeren mag niet als de koning schaak staat, over een aangevallen veld moet, of als koning of toren al eerder bewogen heeft.
S
Schaak
Een stuk valt de koning aan. Wie schaak staat, moet daar meteen iets aan doen: de koning weghalen, een stuk ertussen zetten of het aanvallende stuk slaan. Een koning mag nooit geslagen worden.
T
Tegenspel
Je eigen kansen terwijl de tegenstander iets onderneemt. Valt wit aan op de koningsvleugel, dan zoekt zwart tegenspel op de damevleugel of in het centrum. Zonder tegenspel kun je alleen verdedigen.
Tempo
Eén zet. "Een tempo winnen" betekent dat je iets nuttigs doet terwijl je tegenstander een zet verliest, bijvoorbeeld door een stuk aan te vallen dat moet wijken. In de opening telt elk tempo, omdat het om snelle ontwikkeling gaat.
Theorie
De zetten die in een opening als goed bekend staan, uit partijen van sterke spelers en analyse met de computer. Je hoeft niet alles te kennen: kennen wat je zelf speelt, en begrijpen waarom, is genoeg.
Z
Zetverwisseling
Dezelfde stelling bereiken via een andere volgorde van zetten. Een Londen-systeem kan zo in een Damegambiet overgaan, en een Caro-Kann in een stelling uit de Panov-aanval. Daarom traint Zetwijs per stelling: wat je in de ene lijn leert, geldt ook als dezelfde stelling elders opduikt.
Zwakke velden
Velden die je niet meer met een pion kunt verdedigen, omdat de pionnen ernaast al voorbij zijn. Een stuk van de tegenstander staat op zo'n veld veilig.