Schaakopeningen leren: zo pak je het aan

Waarom een eigen repertoire

Een repertoire is de verzameling openingen die jij speelt, met de zetten die je kiest tegen wat de tegenstander doet. Het voordeel van een vast repertoire is dat je steeds dezelfde soort stellingen krijgt. Je leert de plannen kennen, je herkent valkuilen sneller, en elke partij maakt je beter in die stellingen.

Je hebt er in de kern drie nodig:

• een opening met wit;
• een antwoord met zwart op e4;
• een antwoord met zwart op d4 (en op de andere eerste zetten).

Dat klinkt als veel, maar je hoeft niet alles tegelijk te leren. Begin met de opening die je het vaakst op het bord krijgt, en breid uit als die goed zit.

Hoe kies je je openingen

Kies openingen die passen bij hoe jij graag speelt. Er bestaat geen beste opening; alle openingen in de bibliotheek zijn gezond. De vraag is welke bij jou past.

Aanvallend of solide

Speel je graag op aanval en vind je ongelijke, scherpe stellingen leuk, dan passen de Siciliaanse verdediging met de Draak of de Najdorf bij je. Sta je liever stevig en bouw je een voordeel rustig uit, kijk dan naar de Caro-Kann of de Franse verdediging.

Veel of weinig theorie

Sommige openingen vragen veel precieze kennis, omdat één verkeerde zet al verlies kan betekenen. De Najdorf en de Draak zijn daar voorbeelden van. Andere openingen draaien om een vaste opzet die je bijna altijd kunt spelen, zoals het Londen-systeem. Heb je weinig tijd, begin dan met zo'n systeem en leer de scherpe lijnen later.

Met wit

Met wit kies je tussen e4 en d4 (of c4, de Engelse opening). Na e4 krijg je vaak open stellingen, bijvoorbeeld de Italiaanse of Spaanse opening. Na d4 wordt het meestal rustiger: het Damegambiet en het Londen-systeem zijn bekende keuzes.

Twijfel je? De keuzehulp stelt je zes vragen en stelt openingen voor die bij je passen.

Begrijpen gaat voor stampen

Je kunt een opening leren zoals een rijtje woordjes: zet na zet uit je hoofd. Dat werkt tot de tegenstander iets anders speelt. Wie begrijpt waarom een zet goed is, weet ook wat hij moet doen als het boek ophoudt.

Let bij elke opening op drie dingen:

• Het idee. Waar draait de opening om? In de Draak staat de loper op g7 en zoekt zwart tegenspel op de damevleugel. In de Caro-Kann komt de loper eerst naar f5 voordat de e-pion naar e6 gaat.
• De pionstructuur. Die verandert langzaam en vertelt je waar je stukken horen. Ken je de typische pionnen van je opening, dan weet je ook in een onbekende stelling wat je plan is.
• De valkuilen. Elke opening heeft een paar bekende fouten op clubniveau. Ken je die, dan win je partijen in een paar zetten, en verlies je ze niet.

Daarom heeft elke opening op Zetwijs een tekst, de zaaltekst, met het idee, de plannen, de pionstructuur en de valkuilen, en kun je bij veel zetten een korte uitleg aanzetten. Lees die tekst eerst, en train daarna de zetten.

Hoe je zetten onthoudt: herhaling op het juiste moment

Wat je één keer leert, ben je na een paar dagen grotendeels vergeten. Dat is geen gebrek aan talent; zo werkt het geheugen bij iedereen. Het goede nieuws: elke keer dat je iets net op tijd herhaalt, onthoud je het langer.

Daarop is gespreide herhaling (spaced repetition) gebaseerd. Je herhaalt een stelling vlak voordat je hem zou vergeten. Weet je de zet nog, dan komt de stelling pas na een langere pauze terug: na een dag, dan na een paar dagen, dan na weken. Vergeet je hem, dan komt hij snel terug. Zo besteed je je tijd aan wat je nog niet kent, en niet aan wat je allang weet.

Zetwijs gebruikt daarvoor het algoritme FSRS. Het houdt per stelling bij hoe goed je hem kent en plant de volgende herhaling. Je hoeft zelf niets bij te houden: open Zetwijs, en je ziet wat vandaag aan de beurt is.

Zo traint Zetwijs

Een nieuwe lijn leer je in drie rondes:

1. Kijken. De site speelt de lijn voor, met een pijl bij elke zet van jou. 2. Meespelen. Je speelt zelf, met lichte pijlen als steun. 3. Uit je hoofd. Zonder pijlen. Lukt het, dan gaat de lijn de herhaling in.

Daarna speelt Zetwijs de tegenstander en zoek jij de zet. Lukt het niet, dan kun je om een tip vragen, laten zien welk stuk moet bewegen, of de zet laten zien. De site helpt alleen als jij erom vraagt, en een zet waarbij je hulp nodig had, komt eerder terug.

Zetwijs onthoudt per stelling, niet per lijn. Dezelfde stelling komt vaak in meerdere lijnen of zelfs in meerdere openingen voor (dat heet zetverwisseling). Wat je in de ene lijn leert, telt dan ook in de andere.

Niveaus en meesterschap

Elke lijn heeft een niveau, zodat je ziet hoe goed je hem echt kent:

1. Nieuw: nog niet gespeeld. 2. Bezig: gespeeld, maar nog niet foutloos. 3. Geleerd: één keer van begin tot eind foutloos gespeeld, zonder hulp. 4. Vast: daarna minstens één keer foutloos in de herhaling, minstens twee dagen later. 5. Meester: de meesterschapsuitdaging gehaald.

De meesterschapsuitdaging hoort bij een lijn die Vast is. Het zijn twee tests uit je hoofd, zonder hulp: de eerste ongeveer drie dagen nadat de lijn Vast is, de tweede ongeveer tien dagen daarna. Speel je beide foutloos, dan ben je Meester van die lijn. Een fout is geen straf: de lijn blijft Vast en de uitdaging komt later opnieuw. Zodra een test aan de beurt is, staat hij als aparte kaart op de trainpagina.

Een lijn, een hoofdstuk of een hele opening krijgt een medaille als alles erin op een niveau is: brons als alles Geleerd is, zilver als alles Vast is, goud als alles Meester is.

Wil je weten of je het echt kent? Met "Test jezelf" krijg je tien losse stellingen uit wat je al geleerd hebt, zonder de zetten ervoor. En elke dag staat er een nieuwe stelling van de dag op de startpagina.

Je repertoire in je partijen

Een repertoire leer je pas echt kennen door het te spelen. Kijk na elke partij even naar de opening:

• Op welke zet ging jij of je tegenstander uit je repertoire?
• Speelde je daarna een zet die bij het plan van de opening past?
• Kwam er een stelling op het bord die je vaker wilt kunnen spelen?

Speelt je tegenstander iets wat je niet kent, raak dan niet in paniek. Val terug op de algemene regels: ontwikkel je stukken, vecht om het centrum, breng je koning in veiligheid. Vaak is een onbekende zet ook niet de beste zet.

Een plan voor de eerste weken

• Week 1. Kies één opening, lees de zaaltekst, en leer elke dag drie tot vijf nieuwe lijnen. Begin met de hoofdlijn.
• Week 2 en 3. Herhaal wat aan de beurt is en voeg een paar nieuwe lijnen toe. Speel de opening in partijen, ook online.
• Week 4. Doe af en toe "Test jezelf". Zitten de lijnen goed, begin dan aan de volgende opening, bijvoorbeeld je antwoord met zwart.

Tien minuten per dag werkt beter dan één keer per week een uur. Dat is precies waarvoor gespreide herhaling bedoeld is.

Hoe lang duurt het?

Een opening met tien tot twintig lijnen leer je met tien minuten per dag in een paar weken. Daarna kost het onderhoud weinig tijd: de herhalingen worden steeds zeldzamer naarmate je een stelling beter kent. Je zult merken dat je in partijen sneller speelt in de opening, en dat je vaker een stelling krijgt die je herkent. Dat is het moment waarop de training zich terugbetaalt: je houdt tijd en energie over voor het middenspel.

Veelgemaakte fouten

• Te veel tegelijk. Wie vijf openingen tegelijk leert, kent er na een maand geen enkele goed.
• Alleen zetten, geen ideeën. Zonder het plan weet je niet wat je moet doen als de tegenstander afwijkt.
• Te lange lijnen. Na een zet of vijftien in het middenspel is het plan belangrijker dan de precieze zetten.
• Wisselen na een verloren partij. Elke opening kost partijen terwijl je hem leert. Blijf er een paar maanden bij.

Klaar om te beginnen? Kies een opening in de bibliotheek, of laat de keuzehulp er een voor je zoeken.